Składnia zajmuje się
budową wypowiedzeń, w skrócie mówi się, że to nauka o budowie
zdania. Zagadnienia, które opisuje, to:
- wyróżnienie części zdania
pojedynczego (podmiot, orzeczenie, przydawka, dopełnienie, okolicznik) i opis
ich rodzajów;
- opis związków składniowych
(związków
podrzędnych – zgody, rządu, przynależności oraz związków współrzędnych –
szeregów);
- opis i podział różnych rodzajów
wypowiedzeń, zdań złożonych i ich typów (równoważniki zdań, zdania współrzędne
i podrzędne)
Wypowiedzenia
Do wypowiedzeń zaliczamy:
a) zdania
b) równoważniki zdań
c) zawiadomienia
Zdania
to wypowiedzenia, które zawierają osobową formę czasownika (np. Dlaczego nie odrobiliście zadania domowego?), ale też takie, w których wystepują nieosobowe formy czasownika zakończone na -no, -to (np. Wykonano zadanie.) lub czasowniki niewłaściwe / nieodmienne + bezokolicznik (np. Trzeba to zrobić natychmiast. Tędy nie wolno jechać. )
Ze względu na budowę
zdania dzielimy na:
- zd. pojedyncze (nierozwinięte i rozwinięte)
- zd. złożone (współrzędnie i podrzędnie)
- zd. wielokrotnie złożone (od trzech zdań składowych wzwyż)
Ze względu na funkcje
zdania dzielimy na:
- zd. oznajmujące
- zd. pytające
- zd. rozkazujące
- zd. wykrzyknikowe
Równoważniki zdań
to wypowiedzenia, które treściowo
i komunikacyjnie odpowiadają zdaniom. Nie zawierają jednak osobowej formy czasownika ani formy zakończonej na -no, -to, ani czasowników niewłaściwych typu można, trzeba, warto, wolno, można je natomiast taką formą uzupełnić. Uzupełnienie nie spowoduje zmiany treści wypowiedzenia, ponieważ i tak wynika ona z kontekstu.
Równoważniki dzielimy na:
- takie, w których wystepuje nieosobowa forma czasownika, jaką jest bezokolicznik (np. Wracać natychmiast) lub imiesłów przysłówkowy (np. Pijąc kawę, rozwiązywała zadanie. Wszedłszy do sali, zobaczyła ich.)
- takie, w których czasownik nie występuje
w ogóle, jednak można go poprawnie wprowadzić, np. Do końca meczu tylko dwie minuty.
Zawiadomienia
to wypowiedzenia, które nie zawierają czasownika i nie można go wprowadzić ani na podstawie kontekstu, ani sytuacji. Zawiadomieniami są najczęściej tytuły książek, czasopism, filmów, nagłówki prasowe, wypowiedzenia w notatkach
i konspektach.
np. Dzieci dzieciom.
Milczenie owiec.
S K Ł A D N I A -
ćwiczenia
(do pobrania w formacie Word)
S K Ł A D N I A - test / wersja A
*** związki wyrazowe
*** rozbiór logiczny zdania
*** wykresy zdań złoż. współrzędnie
*** wykresy zdań złożonych podrzędnie
*** wykresy zdań wielokrotnie złożonych
Inne przykłady zdań wielokrotnie
złożonych, czyli moje ulubione
z cyklu o Kubusiu Puchatku. 
1. Kubuś Puchatek, który był misiem
o bardzo małym rozumku, ponieważ nigdy nie chodził do szkoły, znalazł w lesie kawałek gazety, ale nie potrafił niczego przeczytać, choc bardzo się starał, więc zaniósł ten skarb Sowie.
2. Prosiaczek ujrzał, że w dole, w którym miał znajdować się Słoń, tkwi jego przyjaciel Kubuś Puchatek, więc bardzo się zmartwił, ale nie potrafił nic na to poradzić, bo był bardzo małym zwierzątkiem.
3. Tygrys wlazl na wysokie drzewo, więc wszyscy okropnie się przerazili, ale Sowa była dobrej myśli, choc nie miała pewności, czy Tygrysy umieją fruwać.
4. Kłapouchy był jak zwykle nieszczęśliwy,
co było dla niego normalne, ponieważ był pesymistą, i wzdychał żałośnie, więc Prosiaczek próbował go pocieszyć, choć nie miał w tym wprawy.
5. Przyglądając się ciekawie Tygrysowi,
który siedział na drzewie, Sowa stwierdziła,
że nie wie jeszcze wszystkiego o ssakach
i postanowiła się douczyć.
6. Kiedy Królik zaginął w tajemniczych okolicznościach i wszyscy wpadli
w przerażenie, postanowiono, wysłuchawszy relacji Sowy, zorganizować poszukiwania, aby odnaleźć przyjaciela, zanim będzie za późno.
Części zdania pojedynczego
to jego części składowe. Główne części zdania to podmiot i orzeczenie. Poboczne części zdania, czyli określenia skupiające się wokół podmiotu i orzeczenia to przydawki, dopełnienia, okoliczniki. Podmiot i jego określenia (przydawki) tworzą grupę podmiotu, zaś orzeczenie i jego określenia (dopełnienia i okoliczniki) tworzą grupę orzeczenia. Czasem w zdaniu występuje szereg, czyli zespół równorzędnych względem siebie części zdania, np. Mama, tata i babcia zostali zaproszeni na obiad.
Pod dom przyjechał nowy, lśniący, czerwony samochód.
Podmiot - rodzaje podmiotu:
- p. gramatyczny - wyrażony rzeczownikiem
w mianowniku, np. Ala ma kota.
- p.domyślny - nie został w zdaniu wyrażony, musimy się go domyslać, np. Byłam w kinie.
- p. logiczny - wyrażony rzeczownikiem w innym przypadku niż mianownik, najcześciej w dopełniaczu, (np. Nie ma wody. Chleba wystarczyło dla wszystkich. Pięciu chłopców gra w piłkę.), czasem też w celowniku (np. Mamie jest zimno. Bratu jest smutno).
- p. szeregowy - wyrażony przez co najmniej dwa wyrazy (np. Gruszki, śliwki i jabłka leżały na stole.)
- są też zdania bezpodmiotowe - takie,
w których nie ma podmiotu wyrażonego osobnym słowem, ani nie można się go domyślić. (np. Grzmi. Wypogadza się. Mdli mni. Przyszło mi go głowy.) Zdaniami bezpodmiotowymi sa też te z orzeczeniem wyrażonym nieosobową formą czasownika. (np. Wybudowano nowy dom.)
Orzeczenie - rodzaje orzeczenia:
- o. czasownikowe / proste / słowne - wyrazone pojedynczym czasownikiem w formie osobowej, np. Pies szczeka.
- o. imienne / złożone - składa się z łącznika
i orzecznika, np. Matka została dyrektorem.
- nieosobowe formy czasownika zakończone na -no, -to oraz czasowniki niewłaściwe / nieodmienne typu można, trzeba, wolno - też traktujemy jako orzeczenia, a zatem konstrukcje z nimi jako zdania.
Te ostatnie możemy traktować dwojako, np. zdanie: Trzeba zapłacić podatki.
Albo jest to wypowiedzenie z orzeczeniem słownym "trzeba" + bezokolicznik w funkcji dopełnienia, albo całość "trzeba zapłacić" to orzeczenie złożone. Podobnie potraktujemy konstrukcje z wyrazami modalnymi (mogę zrobić) lub czasownikami fazowymi (zaczynam pisać) - "mogę", "zaczynam" - orzeczenia słowne, wtedy "zrobić","pisać" - dopełnienia lub: "mogę zrobić", "zaczynam pisać" - orzeczenia złożone. To drugie rozwiązanie wydaje się mniej skomplikowane.
Przydawka
to określenie każdego rzeczownika, oznacza cechy osób, przedmiotów i zjawisk oraz przynależność do kogoś lub czegoś. Odpowiada na pytania: jaki, który, czyj, ile, czego, z czego?
W zdaniu może wystapić jako określenie:
- podmiotu, np. Biały śnieg padał obficie.
- dopełnienia, np. On czyta ciekawą książkę.
- okolicznika, np. Ptak siedział na wysokim
- orzecznika, np. On jest najlepszym sportowcem.
- przydawki, np. cień wysokiego drzewa drzewie.
Dopełnienie
należy go grupy orzeczenia, dostarcza dodatkowych informacji na temat czynności
i stanów. Odpowiada na pytania przypadków zależnych. (= wszystkich oprócz mianownika)
Dopełnienie może być bliższe (wystepuje po czasownikach przechodnich i po zamianie konstrukcji zdania z czynnej na bierną staje się podmiotem) lub dalsze, czyli takie, które
w konstrukcjach biernych nie może stać się podmiotem.
Okolicznik
tez należy do grupy orzeczenia, informuje
o okolicznościach, jakie towarzyszą czynnościom i stanom (miejscu, czasie, sposobie, przyczynie, celu). Najczęściej jest określeniem czasownika (np. biegł szybko), ale może też określać przymiotnik (np. książka jest wyjątkowo piękna) lub przysłówek (np. było bardzo miło).
Wyróżniamy następujące okoliczniki:
- o.miejsca, o.czasu, o.sposobu, o.przyczyny, o.celu, o.warunku, o.przyzwolenia, o.skutku, o.stopnia i miary, o. czynnika towarzyszącego
Stosunki syntaktyczne / składniowe
między wyrazami w wypowiedzeniu mogą być:
*** współrzędne
(stosunki współrzędne = parataksa albo stosunki parataktyczne) - tworzą wtedy szeregi, czyli zespoły wyrazów, w których żaden nie jest nadrzędny ani podrzędny wobec drugiego, np. pies i kot, ojciec albo matka
*** niewspółrzędne
(stosunki niewspółrzędne = hipotaksa albo stosunki hipotaktyczne) - wyrazy łaczą się ze sobą, tworząc związki, a w związku jeden wyraz okresla drugi, np. czytam książkę, czerwona róża, idę szybko.
W zależności od relacji, jakie zachodzą między wyrazem nadrzędnym
a podrzędnym, wyróżniamy:
- związek główny (podmiot +orzeczenie)
- związek zgody - wyraz podrzędny dostosowuje swoje cechy fleksyjne do wyrazu nadrzędnego, np rzeczownik + przydawka (zgoda ma być pod względem przypadka, liczby i rodzaju) : miły chłopiec, miła dziewczyna, miłe dziecko, mili ludzie; związkiem zgody jest też wyżej wspomniany związek główny (podmiot+orzeczenie - zgoda pod względem osoby, liczby i rodzaju)
- związek rządu - wyraz nadrzędny narzuca formę wyrazowi podrzędnemu, czyli nim "rządzi". Zachodzi międzu orzeczeniem a dopełnieniem. Mówi się, że niektóre czasowniki "rządzą" określonym przypadkiem, nazywamy to rekcją, tzn. wymagają użycia dopełnienia własnie w tym przypadku, np. mieć - kogo co? - psa; szukać - kogo czego ? - szczęścia; wniosek:
mieć + biernik, szukać + dopełniacz.
Związek rządu to też: rzeczownik + przydawka wyrażona w dopełniaczu. Zachowuje ona zawsze tę samą formę mimo zmiany wyrazu nadrzędnego, np. zabawka brata, o zabawce brata, z zabawką brata. ("brata" - cały czas w dopełniaczu)
- związek przynależności - nie zachodzi żadna gramatyczna zależność wyrazu podrzędnego od nadrzędnego, wystepuje tylko związek znaczeniowy. Polega on na tym, że wyraz podrzędny uzupełnia treść wyrazu nadzrędnego. Związek ten zachodzi często między czasownikiem (czasem też przymiotnikiem i przysłówkiem) a okolicznikiem, np. pisać szybko, być w lesie, jechać ulica, wyjatkowo miły, bardzo ciekawie.
Wyrazy w zdaniu poza związkami
to oczywiście wykrzykniki, partykuły oraz wyrazy wtrącone, jak np. na szczęście, na pewno. Nie wchodzą w związki składniowe
z innymi wyrazami, ale pełnią w zdaniu ważne funkcje, np. wyrażają uczucia mówiącego lub jego stosunek do wypowiadanych treści.
to zdanie (wypowiedzenie), które składa się co najmniej z dwóch wypowiedzeń składowych - zdań lub równoważników zdań.
Zdania mogą być złożone:
*** współrzędnie (parataktycznie)
*** podrzędnie (hipotaktycznie)
Wskaźnikami zespolenia są przy tym:
- spójniki, które łączą zarówno zdania współrzędne (np. i, oraz, a, ale, dlatego, ponieważ), jak i zdania podrzędne (np. że, żeby, bo, ponieważ, aby)
- zaimki względne, które wprowadzają zdania podrzędne (np. kto, co, który, gdzie, kiedy, gdy)
Zdanie złożone współrzędnie
to takie, w którym wypowiedzenia składowe uzupełniają się wzajemnie; wnoszą w ten sposób dodatkowe informacje, ale pozostają względem siebie w relacji równorzędności.
Wśród zdań złożonych współrzędnie wyróżniamy:
- łączne - treści zdań składowych łączą się ze sobą w czasie i przestrzeni; zachodzi łączność dzięki wspólnemu podmiotowi lub wspólnym okolicznościom;
tutaj spójniki łączne: i, oraz, tudzież, zarazem, też, również, także: "a" w funkcji łącznej, np. Jacek przeczytał książkę i oddał ją koledze. Kolega przeczytał książkę, a nastepnie dał ją koleżance.
- rozłączne - treści wypowiedzeń składowych wykluczają się wzajemnie; czynności,
o których mowa w zdaniach, nie można wykonać równocześnie, tutaj spójniki rozłączne: albo, lub, czy bądź, np.
Albo idziesz z nami, albo zostajesz w domu.
- przeciwstawne - treści zdań składowych przeciwstawiają się sobie pod jakimś względem (różne cechy, osoby, czynności, okoliczności), tutaj spójniki przeciwstawne: ale, a, natomiast, jednak, lecz, zaś, np. Ty się śmiejesz, a mnie jest smutno.
- wynikowe - treść drugiego zdania składowego wynika z treści pierwszego, tutaj spójniki wynikowe: toteż, więc, dlatego, zatem, przeto, np. Jestem tylko człowiekiem, więc mam prawo do błędów.
- zdania włączne lub inaczej: synonimiczne - treść drugiego zdania składowego stanowi inne ujęcie treści zdania pierwszego lub zawiera bardziej szczegółowe informacje; dlatego często drugie zdanie składowe zaczyna się od łącznika: czyli, innymi słowy, to jest, mówiąc inaczej, to znaczy, np.
Pojadę mercedesem, czyli moim autem.
Interpunkcja w zdaniu złożonym współrzędnie - zasada jest taka:
- przecinkiem rozdzielamy wypowiedzenia połączone bezspójnikowo, także przeciwstawne, wynikowe i synonimiczne
- przecinkiem nie rozdzielamy wypowiedzeń łącznych, rozłącznych i wyłączających się, chyba że spójnik powtarzamy, wtedy przecinek stawia się przed powtórzonym spójnikiem.
Zdanie złożone podrzędnie
to takie, w którym wypowiedzenia składowe pozostają wobec siebie w stosunku nierównorzędnym (nadrzędno - podrzędnym). Oznacza to, że jedno z wypowiedzeń jest nadrzędne w stosunku do drugiego - podrzędnego.
Najlepiej odwołam się do przykładów. Wyróżniamy nastepujące zdania podrzędne:
- zdanie przydawkowe, np.
Lubię ludzi, którzy mówią prawdę.
Zły to ptak, co własne gniazdo kala.
Atmosfera, która otacza Ziemię, chroni nas przed silnym promieniowaniem Słońca.
- zdanie dopełnieniowe, np.
Nie wiem, która jest teraz godzina.
Radził mu, by przyznał się do winy.
Jego róża zapewniała go o tym, że jest jedyna na świecie.
- zdanie okolicznikowe, np.
Pójdę tam, gdzie oczy poniosą. (o. miejsca)
Przyjdź do mnie, kiedy skończysz odrabiac lekcje. (o. czasu)
Mów tak, żeby Cię rozumiano. (o. sposobu)
Trzęsę się, bo jest mi zimno. (o. przyczyny)
Wypracowanie napisała tak dobrze, że otrzymała ocenę bardzo dobrą. (o. skutku)
Rysunki dzieci wywieszono w holu, aby rodzice mogli je zobaczyć. (o. celu)
Jeśli się rozpogodzi, pojedziemy na wycieczkę. (o. warunku)
Janka zwolniono z pracy, mimo że był bardzo sumienny. (o. przyzwolenia)
Poczuł taką tremę, że nie mógł się ruszyć.
(o. stopnia i miary)
- zdanie podmiotowe, np.
Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada.
Nie ma racji ten, kto się uważa za najmądrzejszego.
To, co myślisz, nie ma znaczenia.
- zdanie orzecznikowe, np.
Obiad był taki, że nikt nie chciał odejść.
Jaki ojciec, taki syn.
W klasie był taki hałas, że nikt nie słyszał nauczyciela.
- zdanie rozwijające - to szczególny rodzaj zdania podrzędnego, ponieważ ani nie określa, ani nie uzupełnia żadnego składnika zdania nadrzędnego, jest więc tylko formalnie podrzędne. Tak naprawdę zdanie to kontynuuje / rozwija / treść zdania nadrzędnego, wprowadzając jakąś nową informację, np.
Wciąż mnie obserwował, co bardzo mnie dziwiło.
Nie poszedłem do lekarza, co było nierozsądne.
/ Zagadka: które z podanych niżej zdań jest przydawkowe a które rozwijające?
a) Mężczyzna zwiedzał miasto, które było wyjątkowo piękne.
b) Mężczyzna zwiedzał miasto, w którym kiedyś studiował.
Odpowiedź: a) jest przydawkowe, b) rozwijające /
- imiesłowowy równoważnik zdania podrzędnego - zastępuje zdania podrzędne okolicznikowe, np.
* Przeczytawszy ksiązkę, odłożył ją na półkę.
(pierwsze zdanie składowe to imiesłowowy równoważnik zdania okolicznikowego czasu: Kiedy przeczytał książkę, ...)
* Nie mogąc samodzielnie rozwiązać zadania, poprosił koleżankę o pomoc (imiesłowowy równoważnik zdania okolicznikowego przyczyny: Ponieważ nie mógł samodzielnie rozwiązac zadania, ...)
* Widząc jej wady, kochał ją ciągle.
(imiesłowowy równoważnik zdania okolicznikowego przyzwolenia: Mimo że widział jej wady, ...)
/Zagadka: Spróbujmy dopasować imiesłowowe równoważniki zdań.
Zostały nam:
a) im. równ. zd. okol. warunku
b) im. równ. zd. okol. sposobu
c) im. równ. zd. okol. czasu
1. Biegł szybko, nie mogąc złapać tchu.
2. Ulegając mu, postapiłbym niegodnie.
3. Skończywszy szkołę, rozpoczęła studia.
Odpowiedzi: a-2, b-1, c - 3 /
Zdanie wielokrotnie złożone
- to prawdziwa zabawa dla konesera
Przykłady zdań do analizy zamieszczam obok, w lewej kolumnie na dole.