Fonetyka - nauka o wymowie


Fonetyka
zajmuje się wyróżnianiem i podziałami     dźwięków mowy - głosek, dzieleniem słów na sylaby, opisem akcentu wyrazowego  i  intonacji  zdaniowej.

W tworzeniu głosek biorą udział artykulatory:
- podniebienie
- język
- wargi
- języczek - uvula
- wiązadła głosowe

Zasadniczy podział głosek polskich
*** samogłoski
*** półsamogłoski
*** spółgłoski

Podział samogłosek 

- ze względu na położenie języczka - uvula
(ustne - gdy języczek zamyka dostęp do jamy nosowej i powstają wtedy samogłoski otwarte - i,y,e,a,o,u; nosowe - gdy języczek nie zamyka przejścia do jamy nosowej i powstaja wtedy samogłoski nosowe - ę, ą
- ze względu na pionowe ruchy języka
(wysokie - i,y,u, średnie - e,ę,o,ą, niskie - a)
- ze względu na poziome ruchy języka
(przednie - i,y,e,ę, środkowe - a, tylne - u,o,ą
- ze względu na ruch i ułożenie warg
(płaskie - e, ę, i, y, zaokrąglone - o, ą, u, płasko-zaokrąglone, obojętne - a)


Podział półsamogłosek

j   jest wymawiane przy wzniesieniu się przodu języka, zaś ł  - przy wznoszeniu się tylnej jego cześci

Podział spółgłosek

- ze względu na położenie podniebienia miękkiego, będącego przedłużeniem podniebienia twardego /położenie języczka - uvula - j.w/
*spółgłoski półotwarte, czyli sonorne:
   ** płynne (wśród nich boczne l, l' oraz drżące r)
   ** nosowe - n, ń, m, m'
*spółgłoski otwarte (pozostałe)

- ze względu na sposób artykulacji, inaczej też - stopień zbliżenia narządów mowy:
* szczelinowe - tzn. przy wymawianiu powstaje szczelina, np. w, w', f, f', z, s, ż, sz, ź, ś, ch, ch'
* zwarto-szczelinowe - tzn. przy wymawianiu powstaje zwarcie, które potem przechodzi w szczelinę,
np. c, dz, dź, cz, dź, ć
* zwarto- wybuchowe - tzn. tzn. powstaje mocne zwarcie, a następnie niemalże "wybuch" - zwarcie zostaje rozerwane przez strumień powietrza, np. b, b', p, p', d, t, k, k', g, g'
* półotwarte - m, m', n, n', r, l, l' (ewentualnie ł)

- ze względu na miejsce artyklulacji:
* wargowe, tu:
   ** dwuwargowe - b, b', p, p'
   ** wargowo - zębowe - f, f', w, w'
* przedniojęzykowe, tu:
   ** przedniojęzykowo-zębowe - z, s, dz, c, d, t, też: n
   ** przedniojęzykowo-dziąsłowe - ż, sz, dż, cz, też:  l. l', r
* środkowojęzykowe - zwane też palatalnymi, bo palatum to po łacinie podniebienie twarde, a te głoski wymawiane są z utworzeniem zwarcia i szczeliny między językiem a podniebieniem twardym, tu:
ź, ś, dź, ć, g', k', ch'  oraz  półotwarta głoska ń
*  tylnojęzykowe - k, g, ch
   (czyli tylna czesć języka unosi się ku podniebieniu)

- ze względu na  położenie środka języka:
*  miękkie
*  twarde

- ze względu na ruchy wiązadeł głosowych:
* dźwięczne
* bezdźwięczne

                                                             
   F O N E T Y K A -

                                           pszczola
                 ćwiczenia      
          (do pobrania w formacie Word)
 
F O N E T Y K A - test / wersja A



wykorzystałam:


Eligia i Jarosław Bańkowscy,  Gramatyka  języka  polskiego  w  testach  dla  nauczycieli i uczniów, Ośrodek Rozwoju Zdolności Dzieci i Młodzieży, Olecko 1999, s. 49 - 51



                                                                Upodobnienia i uproszczenia fonetyczne

Upodobnienia (asymilacje) polegają na dostosowaniu wymowy głoski do wymowy głosek sąsiednich. To zdarza się bardzo często, np. wyraz swój wymawiamy: /sfój/ , natomiast  wyraz prośba jako: /proźba/..  

Mówimy o różnych typach upodobnień.
Gdy głoska poprzedzająca powoduje zmianę głoski następującej,  jest to upodobnienie postępowe, np.

swój - /sfój/ - dźwięczna głoska w zmienia się w bezdźwięczne f pod wpływem poprzedzającej ją bezdźwięcznej s;
jest to też, jak widać, upodobnienie pod względem dźwięczności, a dokładnie ubezdźwięcznienie, ponieważ dżwięczne w straciło swoją dźwięczność i w wymowie stało się bezdźwięcznym f

krzak - /kszak/ - dźwięczne rz realizowane jako bezdźwięczne sz pod wpływem poprzedzającego bezdźwięcznego k

trzeba - /tszeba/ - sytuacja podobna - dźwięczne rz realizowane jako bezdźwięczne sz pod wpływem bezdźwięcznego t

Przedstawione upodobnienia postępowe
oznaczamy strzałką skierowana_grotem_w_prawo, bo taki też jest wyżej opisany kierunek działania głosek.

Gdy jednak głoska poprzedzająca zmienia swoje cechy tak, by dostosować się do tej, która po niej następuje, mówimy o upodobnieniu wstecznym, np.

prośba - /proźba/ - bezdźwięczne ś upodabnia się do dźwięcznego b,
jest to też, jak widać, upodobnienie pod względem dźwięczności, a dokładnie udźwięcznienie, ponieważ bezdźwięczne ś zyskuje dźwięczność pod wpływem sąsiedztwa z b           i w wymowie staje się dźwięcznym ź.

Można to też wytłumaczyć w ten sposób:
oto dźwięczne b wpływa na bezdźwięczne ś         i sprawia, że ś zyskuje dźwięczność.

Dlatego przedstawione upodobnienie wsteczne oznacza się za pomocą strzałki skierowana_grotem_w_lewo, bo taki też jest wyżej opisany kierunek działania głosek. Oto głoska "silniejsza" wpływa na poprzedzającą ją.

Inne przykłady tego typu:

zbawca - /zbafca/ - dźwięczne w realizowane jako bezdźwięczne f pod wpływem następującej głoski bezdźwięcznej c; tłumacząc inaczej: bezdźwięczne c wpłynęło na dźwięczne w i pozbawiło je dźwięczności

babka - /bapka/ - dźwięczne b realizowane jako bezdźwięczne p pod wpływem bezdźwięcznej głoski k;
tłumacząc inaczej: bezdźwięczne k wpłynęło na dźwięczne b i pozbawiło je dźwięczności.

Upodobnienia zachodzić też mogą między wyrazami. Mają wtedy kierunek wsteczny.
Mogą to być udźwięcznienia, np.
kot bury - wymawiamy jako /kod_bury/
las duży - /laz_duży/
kosmyk włosów - /kosmyg_włosów/
lub mogą to być też ubezdźwięcznienia, np.
łeb krowy - wymawiamy jako /łep_ krowy/
chleb stary - /chlep_stary/
kod pocztowy - /kot_pocztowy/

Jeśli jednak po wyrazie kończącym się spółgłoską inną niż półotwarta (m,n,r,l,ł) następuje wyraz zaczynający się od samogłoski lub spółgłoski półotwartej, to wymowa końcowych głosek zależy od regionu:
 
wymowa krakowsko-poznańska
- udźwięczniająca
wymowa pomorsko-mazowiecka
- ubezdźwięczniająca
Wielkopolska, Kujawy, Małopolska, Śląsk Mazowsze, Pomorze
np.
kosz owoców -
/koż_owoców/
nóż ostry -
/nóż_ostry/
słup metrowy - /słub_metrowy/
kot ładny -
/kod_ ładny/
włos rudy -
/włoz_rudy/
np.
kosz owoców -
/kosz_owoców/
nóż ostry -
/nósz_ostry/
słup metrowy -
/słup_metrowy/
kot ładny -
/kot_ładny/
włos rudy -
/włos_rudy/


Uproszczenia - podobnie jak  upodobnienia związane są  z  tempem mowy i ułatwianiem sobie przez artykulatory ich działania. Uproszczenie fonetyczne polega jednak na pominięciu              w wymowie wyrazu jednej  z głosek.  Np. zamiast warszawski wymawiamy /warszaski/, zamiast Kwiatkowski - /kwiatkoski/. Jest to dopuszczalne w języku potocznym, w starannej polszczyźnie należy tego unikać. Za niepoprawną uznawana jest wymowa: /szczela/ słowa strzela lub: /zegarmiszcz/ słowa zegarmistrz.
                                                     Akcent i intonacja    

Akcent to wyróznienie pewnej sylaby lub wyrazu w zdaniu przez wymówienie ich inaczej: mocniej, dłużej, wyżej - w róznych języakach metody akcentowania są różne.

Akcent wyrazowy w języku polskim jest:
# dynamiczny - polega na głosniejszej wymowie sylaby akcentowanej, nazywa się też przyciskiem
# stały ponieważ zazwyczaj pada na przedostatnią sylabę wyrazu, jest to akcent paroksytoniczny

Wyjątki:

- akcent pada na trzecia sylabę od końca, to a. proparoksytoniczny, np.
*** wyrazy obcego pochodzenia (ma-te-ma-ty-ka, fi-zy-ka)
*** formy czasownika 1. i  2. osoba l.mn. czasu przeszłego, np.
zro-bi-li-śmy, czy-ta-li-ście
*** formy czasownika  1 os. l.poj.    i 3. os. l.mn. w trybie przypuszczającym, np.
zro-bi-ła-bym, czy-ta-li-by
*** spójniki połączone z końcówkami osobowymi czasownika, np. że-by-śmy, a-byś-cie

- akcent pada na czwartą sylabę od końca, np. 1. lub 2. os. l. mn. trybu przypuszczającego, np. zro-bi-li-by-śmy, czy-ta-li-by-ście;

- akcent pada na piątą sylabę od końca w połączeniach czasownika w 1. lub 2. os. l. mn. trybu przypuszczającego           i zaimka zwrotnego się, np. śmia-li-by-śmy się, do-wie-dzie-li-by-ście- się

-
akcent pada na pierwszą sylabę, jest to a. inicjalny, np. sie-dem-set, o-siem-set ty-siąc-kroć

- akcent pada na ostatnią sylabę, jest to a. oksytoniczny, np.
*** skrótowce literowe: PeKaO,                    PeZetU, PeCeKa
***wyrazy jednosylabowe z cząstką arcy- , eks-, wice-, np. arcymistrz, eksmąż, wicekról

Akcent zdaniowy to inaczej intonacja zdaniowa. Te same słowa, wymówione z idmienną intonacją, mogą oznaczać co innego, np. charakterystyczną intonację mają wypowiedzi ironiczne. Od intonacji zależy też tryb zdania - czy ma ono charakter pytający, rozkazujący czy oznajmujący.

Akcent logiczny to jeszcze jeden typ akcentu, który wyróżniamy w języku polskim. Oznacza, że sens zdania jest ściśle związany z tym, na które jego   elementy zostanie położony nacisk -
mocniejsze wymówienie jednego z wyrazów, np.
Ania pójdzie do domu.
Ania pójdzie do domu.
Ania pójdzie do domu.

******************************
                               ???
Kilka pytań:  

1. Wymień kryteria klasyfikacji samogłosek polskich.
2. Jaką samogłoską jest a ?
3. Czy długość samogłoski jest w języku polskim cechą dystynktywną ?
4. Wymień kryteria klasyfikacyji artykulacyjnej spółgłosek polskich.
5. Jaką spółgłoską jest f?
6.Co łączy spółgłoski m, m', n, ń, r, l, ł?

Odpowiedzi:

1. Do klasyfikacji wystarczy podać trzy kryteria: położenie podniebienia miekkiego, położenie języka ze względu na jego poziome ruchy i położenie języka ze względu na jego pionowe ruchy.
2. A jest samogłoską ustną, niską, środkową.
3. Cecha dystynkyywna to inaczej cecha odróżniająca. W języku polskim długość samogłoski nie jest cechą dystynktywną, bo wymówienie wyrazu "dom" z długim ooooooooooo oznacza to samo, co wymówienie wyrazu "dom" z krótkim "o".
4. Podziału spółgłosek dokonujemy ze względu na: położenie podniebienia miękkiego, sposób artykulacji, miejsce artykulacji, położenie środka języka, ruchy wiązadeł głosowych.
5. F jest spółgłoską: ustną, szczelinową, wargowo-zębową, twardą, bezdźwięczną.
6. Są to spółgłoski półotwarte, zwane inaczej sonornymi.