| Fonetyka - nauka o wymowie Fonetyka zajmuje się wyróżnianiem i podziałami dźwięków mowy - głosek, dzieleniem słów na sylaby, opisem akcentu wyrazowego i intonacji zdaniowej. W tworzeniu głosek biorą udział artykulatory: - podniebienie - język - wargi - języczek - uvula - wiązadła głosowe Zasadniczy podział głosek polskich *** samogłoski *** półsamogłoski *** spółgłoski Podział samogłosek - ze względu na położenie języczka - uvula (ustne - gdy języczek zamyka dostęp do jamy nosowej i powstają wtedy samogłoski otwarte - i,y,e,a,o,u; nosowe - gdy języczek nie zamyka przejścia do jamy nosowej i powstaja wtedy samogłoski nosowe - ę, ą - ze względu na pionowe ruchy języka (wysokie - i,y,u, średnie - e,ę,o,ą, niskie - a) - ze względu na poziome ruchy języka (przednie - i,y,e,ę, środkowe - a, tylne - u,o,ą - ze względu na ruch i ułożenie warg (płaskie - e, ę, i, y, zaokrąglone - o, ą, u, płasko-zaokrąglone, obojętne - a) Podział półsamogłosek j jest wymawiane przy wzniesieniu się przodu języka, zaś ł - przy wznoszeniu się tylnej jego cześci Podział spółgłosek - ze względu na położenie podniebienia miękkiego, będącego przedłużeniem podniebienia twardego /położenie języczka - uvula - j.w/ *spółgłoski półotwarte, czyli sonorne: ** płynne (wśród nich boczne l, l' oraz drżące r) ** nosowe - n, ń, m, m' *spółgłoski otwarte (pozostałe) - ze względu na sposób artykulacji, inaczej też - stopień zbliżenia narządów mowy: * szczelinowe - tzn. przy wymawianiu powstaje szczelina, np. w, w', f, f', z, s, ż, sz, ź, ś, ch, ch' * zwarto-szczelinowe - tzn. przy wymawianiu powstaje zwarcie, które potem przechodzi w szczelinę, np. c, dz, dź, cz, dź, ć * zwarto- wybuchowe - tzn. tzn. powstaje mocne zwarcie, a następnie niemalże "wybuch" - zwarcie zostaje rozerwane przez strumień powietrza, np. b, b', p, p', d, t, k, k', g, g' * półotwarte - m, m', n, n', r, l, l' (ewentualnie ł) - ze względu na miejsce artyklulacji: * wargowe, tu: ** dwuwargowe - b, b', p, p' ** wargowo - zębowe - f, f', w, w' * przedniojęzykowe, tu: ** przedniojęzykowo-zębowe - z, s, dz, c, d, t, też: n ** przedniojęzykowo-dziąsłowe - ż, sz, dż, cz, też: l. l', r * środkowojęzykowe - zwane też palatalnymi, bo palatum to po łacinie podniebienie twarde, a te głoski wymawiane są z utworzeniem zwarcia i szczeliny między językiem a podniebieniem twardym, tu: ź, ś, dź, ć, g', k', ch' oraz półotwarta głoska ń * tylnojęzykowe - k, g, ch (czyli tylna czesć języka unosi się ku podniebieniu) - ze względu na położenie środka języka: * miękkie * twarde - ze względu na ruchy wiązadeł głosowych: * dźwięczne * bezdźwięczne F O N E T Y K A - ![]() ćwiczenia (do pobrania w formacie Word) F O N E T Y K A - test / wersja A; wykorzystałam: Eligia i Jarosław Bańkowscy, Gramatyka języka polskiego w testach dla nauczycieli i uczniów, Ośrodek Rozwoju Zdolności Dzieci i Młodzieży, Olecko 1999, s. 49 - 51 |
Upodobnienia i uproszczenia fonetyczne Upodobnienia (asymilacje) polegają na dostosowaniu wymowy głoski do wymowy głosek sąsiednich. To zdarza się bardzo często, np. wyraz swój wymawiamy: /sfój/ , natomiast wyraz prośba jako: /proźba/.. Mówimy o różnych typach upodobnień. Gdy głoska poprzedzająca powoduje zmianę głoski następującej, jest to upodobnienie postępowe, np. swój - /sfój/ - dźwięczna głoska w zmienia się w bezdźwięczne f pod wpływem poprzedzającej ją bezdźwięcznej s; jest to też, jak widać, upodobnienie pod względem dźwięczności, a dokładnie ubezdźwięcznienie, ponieważ dżwięczne w straciło swoją dźwięczność i w wymowie stało się bezdźwięcznym f krzak - /kszak/ - dźwięczne rz realizowane jako bezdźwięczne sz pod wpływem poprzedzającego bezdźwięcznego k trzeba - /tszeba/ - sytuacja podobna - dźwięczne rz realizowane jako bezdźwięczne sz pod wpływem bezdźwięcznego t Przedstawione upodobnienia postępowe oznaczamy strzałką , bo taki też jest wyżej opisany kierunek działania głosek. Gdy jednak głoska poprzedzająca zmienia swoje cechy tak, by dostosować się do tej, która po niej następuje, mówimy o upodobnieniu wstecznym, np. prośba - /proźba/ - bezdźwięczne ś upodabnia się do dźwięcznego b, jest to też, jak widać, upodobnienie pod względem dźwięczności, a dokładnie udźwięcznienie, ponieważ bezdźwięczne ś zyskuje dźwięczność pod wpływem sąsiedztwa z b i w wymowie staje się dźwięcznym ź. Można to też wytłumaczyć w ten sposób: oto dźwięczne b wpływa na bezdźwięczne ś i sprawia, że ś zyskuje dźwięczność. Dlatego przedstawione upodobnienie wsteczne oznacza się za pomocą strzałki , bo taki też jest wyżej opisany kierunek działania głosek. Oto głoska "silniejsza" wpływa na poprzedzającą ją. Inne przykłady tego typu: zbawca - /zbafca/ - dźwięczne w realizowane jako bezdźwięczne f pod wpływem następującej głoski bezdźwięcznej c; tłumacząc inaczej: bezdźwięczne c wpłynęło na dźwięczne w i pozbawiło je dźwięczności babka - /bapka/ - dźwięczne b realizowane jako bezdźwięczne p pod wpływem bezdźwięcznej głoski k; tłumacząc inaczej: bezdźwięczne k wpłynęło na dźwięczne b i pozbawiło je dźwięczności. Upodobnienia zachodzić też mogą między wyrazami. Mają wtedy kierunek wsteczny. Mogą to być udźwięcznienia, np. kot bury - wymawiamy jako /kod_bury/ las duży - /laz_duży/ kosmyk włosów - /kosmyg_włosów/ lub mogą to być też ubezdźwięcznienia, np. łeb krowy - wymawiamy jako /łep_ krowy/ chleb stary - /chlep_stary/ kod pocztowy - /kot_pocztowy/ Jeśli jednak po wyrazie kończącym się spółgłoską inną niż półotwarta (m,n,r,l,ł) następuje wyraz zaczynający się od samogłoski lub spółgłoski półotwartej, to wymowa końcowych głosek zależy od regionu:
Uproszczenia - podobnie jak upodobnienia związane są z tempem mowy i ułatwianiem sobie przez artykulatory ich działania. Uproszczenie fonetyczne polega jednak na pominięciu w wymowie wyrazu jednej z głosek. Np. zamiast warszawski wymawiamy /warszaski/, zamiast Kwiatkowski - /kwiatkoski/. Jest to dopuszczalne w języku potocznym, w starannej polszczyźnie należy tego unikać. Za niepoprawną uznawana jest wymowa: /szczela/ słowa strzela lub: /zegarmiszcz/ słowa zegarmistrz. |
Akcent i intonacja Akcent
to wyróznienie pewnej sylaby lub wyrazu w zdaniu przez
wymówienie ich inaczej: mocniej, dłużej, wyżej - w
róznych języakach metody akcentowania są różne.
Akcent wyrazowy w języku polskim jest: # dynamiczny - polega na głosniejszej wymowie sylaby akcentowanej, nazywa się też przyciskiem # stały ponieważ zazwyczaj pada na przedostatnią sylabę wyrazu, jest to akcent paroksytoniczny Wyjątki: - akcent pada na trzecia sylabę od końca, to a. proparoksytoniczny, np. *** wyrazy obcego pochodzenia (ma-te-ma-ty-ka, fi-zy-ka) *** formy czasownika 1. i 2. osoba l.mn. czasu przeszłego, np. zro-bi-li-śmy, czy-ta-li-ście *** formy czasownika 1 os. l.poj. i 3. os. l.mn. w trybie przypuszczającym, np. zro-bi-ła-bym, czy-ta-li-by *** spójniki połączone z końcówkami osobowymi czasownika, np. że-by-śmy, a-byś-cie - akcent pada na czwartą sylabę od końca, np. 1. lub 2. os. l. mn. trybu przypuszczającego, np. zro-bi-li-by-śmy, czy-ta-li-by-ście; - akcent pada na piątą sylabę od końca w połączeniach czasownika w 1. lub 2. os. l. mn. trybu przypuszczającego i zaimka zwrotnego się, np. śmia-li-by-śmy się, do-wie-dzie-li-by-ście- się - akcent pada na pierwszą sylabę, jest to a. inicjalny, np. sie-dem-set, o-siem-set ty-siąc-kroć - akcent pada na ostatnią sylabę, jest to a. oksytoniczny, np. *** skrótowce literowe: PeKaO, PeZetU, PeCeKa ***wyrazy jednosylabowe z cząstką arcy- , eks-, wice-, np. arcymistrz, eksmąż, wicekról Akcent zdaniowy to inaczej intonacja zdaniowa. Te same słowa, wymówione z idmienną intonacją, mogą oznaczać co innego, np. charakterystyczną intonację mają wypowiedzi ironiczne. Od intonacji zależy też tryb zdania - czy ma ono charakter pytający, rozkazujący czy oznajmujący. Akcent logiczny to jeszcze jeden typ akcentu, który wyróżniamy w języku polskim. Oznacza, że sens zdania jest ściśle związany z tym, na które jego elementy zostanie położony nacisk - mocniejsze wymówienie jednego z wyrazów, np. Ania pójdzie do domu. Ania pójdzie do domu. Ania pójdzie do domu. ****************************** ??? Kilka pytań: 1. Wymień kryteria klasyfikacji samogłosek polskich. 2. Jaką samogłoską jest a ? 3. Czy długość samogłoski jest w języku polskim cechą dystynktywną ? 4. Wymień kryteria klasyfikacyji artykulacyjnej spółgłosek polskich. 5. Jaką spółgłoską jest f? 6.Co łączy spółgłoski m, m', n, ń, r, l, ł? Odpowiedzi: 1. Do klasyfikacji wystarczy podać trzy kryteria: położenie podniebienia miekkiego, położenie języka ze względu na jego poziome ruchy i położenie języka ze względu na jego pionowe ruchy. 2. A jest samogłoską ustną, niską, środkową. 3. Cecha dystynkyywna to inaczej cecha odróżniająca. W języku polskim długość samogłoski nie jest cechą dystynktywną, bo wymówienie wyrazu "dom" z długim ooooooooooo oznacza to samo, co wymówienie wyrazu "dom" z krótkim "o". 4. Podziału spółgłosek dokonujemy ze względu na: położenie podniebienia miękkiego, sposób artykulacji, miejsce artykulacji, położenie środka języka, ruchy wiązadeł głosowych. 5. F jest spółgłoską: ustną, szczelinową, wargowo-zębową, twardą, bezdźwięczną. 6. Są to spółgłoski półotwarte, zwane inaczej sonornymi. |