następuje w oparciu o trzy kryteria:
- semantyczne /znaczeniowe/ -
co wyraz znaczy
- fleksyjne - jak się wyraz odmienia
- składniowe - jakie funkcje pełni
wyraz w zdaniu
wg kryterium semantycznego -
wyróżniamy wyrazy samodzielne znaczeniowo, inaczej autosemantyczne (rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, czasowniki, przysłówki, również: zaimki, wykrzykniki) oraz niesamodzielne znaczeniowo, inaczej synsemantyczne (przyimki, spójniki, partykuły)
wg kryterium fleksyjnego -
wyróżniamy wyrazy odmienne (odmienne przez osoby, czyli mające koniugację - czasowniki, oraz odmienne przez przypadki, czyli mające deklinację - rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki, zaimki) oraz wyrazy nieodmienne
(przysłówki, spójniki, przyimki, partykuły, wykrzykniki)
wg kryterium składniowego / inaczej: syntaktycznego -
wyróżniamy wyrazy ze względu na funkcje, jakie pełnią w zespole wyrazów / zdaniu:
podmiot, orzeczenie, przydawkę, dopełnienia, okolicznik
Części mowy
i problemy poprawności
1. Rodzaj rzeczowników oznaczających zwierzeta egzotyczne.
Emu, gnu, lori, karibu, koala, okapi - te słowa są rzeczownikami i są nieodmienne. Pozostaje pytanie, jaki przyporządkowac im rodzaj: mały koala czy mała koala, gnu pędziło czy gnu pędziła ? Językoznawcy zazwyczaj dopuszczają co najmniej dwie formy rodzaju rzeczowników podobnych do wymienionych. Zatem poprawnie jest: ten koala i ta koala; to gnu i ta gnu; ten karibu i to karibu ; ten okapi i ta okapi.
2. Kłopoty ortograficzne
z przymiotnikami dzierżawczymi.
Przymiotniki dzierżawcze - takie, które odpowiadają na pytanie: czyj ? Zgodnie z zasadami piszemy je wielką literą, np. utwór Norwidowski, żywot Jezusowy. Dla porównania dwa zdania:
- Znany dramat Szekspirowski "Romeo i Julia"został po raz pierwszy wystawiony w roku 1595.
- Romantycy pisali dramaty szekspirowskie.
W pierwszym zdaniu "Szekspirowski" oznacza - Szekspira, czyli odpowiada na pytanie "czyj?", w drugim zdaniu "szekspirowskie" oznacza już pewien typ dramatu i odpowiada na pytanie "jakie?".
Podobnie:
- Wiersz Mickiewiczowski "Romantyczność" został opublikowany w 1822 roku.
- Niektórzy poeci XX wieku posługiwali sie wierszem mickiewiczowskim.
3. Pisownia partykuły "nie"
z imiesłowami odmiennymi.
Zasadniczo obowiązuje łączna pisownia imiesłowów przymiotnikowych z "nie":
nieusprawiedliwiony, niezałatwiony, niewidzący, nic nierobiący. Jeśli jednak ktoś pisze w/w konstrukcje oddzielnie, to nie popełnia wielkiego błędu, ponieważ taka pisownia też jest dopuszczalna, a wynika z tego, że obowiązywała przez wiele lat, od reformy ortograficznej z roku 1936.
4. Spójniki skorelowane, inaczej podwojone.
To takie spójniki, które skłądaja się z dwóch części, np. dopóki - dopóty, jeżeli - to, ilekroć - tylekroć, wprawdzie - lecz, chociaż - to, zarówno - jak, o ile - o tyle, im - tym oraz takie, które skłądają się z więcej niż dwóch słów, np. nie tylko - lecz także, wprawdzie - ale jednak.
Często zdarza się, że popełniamy błędy polegające na mieszaniu dwóch konstrukcji, np.
- Im więcej będziesz się uczył, o tyle będziesz miał lepsze stopnie. Poprawnie powinno być:
- Im więcej będziesz się uczył, tym lepsze będziesz miał stopnie.
Błąd może polegać też na pominięciu któregoś z członów spajającyh, np. nielogicznie brzmi:
- Ona jest nie tylko inteligenta, lecz bardzo oczytana.
W tym zdaniu brakuje słowa "także", poprawnie będzie zatem:
- Ona jest nie tylko inteligentna, lecz także bardzo oczytana.
W razie wątpliwości odsyłam do linków poprawnościowych na stronie głównej. Znajdziecie tam też link
internetowej i telefonicznej
PORADNI JĘZYKOWEJ
prowadzonej przez pracowników Zakładu Etnolingwistyki Instytutu Polonistyki i Kulturoznawstwa na Uniwersytecie Szczecińskim.
internetowej i telefonicznej
PORADNI JĘZYKOWEJ
prowadzonej przez pracowników Zakładu Etnolingwistyki Instytutu Polonistyki i Kulturoznawstwa na Uniwersytecie Szczecińskim.
O D M I E N N E
Rzeczowniki - nazywają przede wszystkim rzeczy, osoby, pojęcia, itd. Ze względu na bardzo dużą różnorodność semantyczną stosuje się różne podziały:
- rz. konkretne, inaczej zmysłowe (telefon, rycerz, dom, zapach) i abstrakcyjne, inaczej pojęcia (romantyzm, biel, rozsądek, liberalizm, myśl)
- nazwy własne (Polska, Juliusz Słowacki, Wisła) i pospolite (kot, zeszyt, dłoń)
- rz. jednostkowe (pies, ksiązka) i zbiorowe (pułk, wojsko, szlachta, mieszczaństwo, rycerstwo)
- rz. żywotne (ludzie i zwierzęta) i nieżywotne (przedmioty, rośliny i rzeczowniki abstrakcyjne)
- rz. osobowe (chłopiec, kobieta, matka) i nieosobowe (krowa, koń, ślimak)
W zdaniu rzeczowniki moga pełnić funkcje różnych części zdania. Mogą być: podmiotem gramatycznym /niedźwiedź śpi/, przydawką rzeczowną /dom siostry/ , dopełnieniem /widzę ojca/, okolicznikiem /szedł lasem/, orzecznikiem
w orzeczeniu imiennym /on jest sportowcem/
Przymiotniki - określają cechy i właściwości tego, co nazywają rzeczowniki. Ze względu na znaczenie wyróznia się:
- przymiotniki jakościowe (cechy bezwzględne przedmiotu, takie, które posiada sam przez się, np. zimny lód) i przymiotniki relacyjne (cechy względne przedmiotu, takie, które nie są jego nieodłącznym składnikiem, lecz wynikają z jego stosunku do innych przedmiotów, np. kongres wiedeński, las iglasty)
Przymiotniki odmieniają się przez przypadki, liczby i rodzaje (inaczej niż rzeczowniki, które wystepują w rodzajkach, ale nie odmieniają się przez nie).
Przymiotniki ulegają też stopniowaniu, np. stopniowanie proste: ciężki - cięższy - najcięższy, stopniowanie złożone, czyli opisowe: chory - bardziej chory - najbardziej chory. Stopniowanie może być regularne: trudny - trudniejszy - najtrudniejszy lub nieregularne: dobry - lepszy - najlepszy.
W zdaniu przymiotniki pełnią najcześciej funkcje przydawki przymiotnej (lekka torba) lub orzecznika w orzeczeniu imiennym (boisko jest prostokątne. Mogą też nabierać cech rzeczownika i stać się podmiotem (chory spojrzał na las) lub dopełnieniem (pomogli rannemu). Mówimy, że taki przymiotnik staje się urzeczownikowiony, inaczej substantywizowany.
Czasowniki - wyrazy, które nazywają czynności, stany i procesy. Czasowniki wystepują w różnych formach:
- bezokolicznik (spać, jeść, pisać)
- forma osobowa (śpię, jesz, piszemy)
- formy nieosobowe zakończone na -no, -to (pisano, zdobyto, przetłumaczono)
- czasowniki niewłaściwe: można, trzeba, warto, wolno, należy
- imiesłów przymiotnikowy: *** czynny (piszący, biegnący) *** bierny (pieczony, zatopiony)
- imiesłów przysłówkowy: *** współczesny (pisząc, mając) *** uprzedni ( zdobywszy, wszedłszy)
Co jest jeszcze ważne przy czasownikach ?
- rozróżnienie ze względu na aspekt: czasowniki dokonane i niedokonane (pisać - napisać)
- czasowniki przechodnie (tranzytywne), czyli takie, które tworzą stronę bierną, /np. pisać - pisany, robić - robiony/ i nieprzechodnie (nietranzytywne), czyli takie, które nie poddają się zamianie na stronę bierną, /np.leżeć- leżany (?-nie) spać- spany (?-nie)/
+ mówi się, że czasowniki przechodnie to takie, które przyłączają dopełnienie bliższe - takie dopełnienie, które po zmianie strony może stać się podmiotem, np. Ania pisze list. List jest pisany przez Anię.
Liczebniki - wyrazy okreslające liczbę albo kolejność rzeczy, zwierząt, osób lub to, ile razy coś występuje. Dzielimy je następująco.
Podział pierwszy:
- l. główne, np. jeden uczeń, trzy kobiety,
- l. zbiorowe, np. troje studentów, pięcioro sań, dwadzieścioro jeden dzieci, ośmioro kurcząt,
- l. porządkowe, np. pierwsza klasa, czwarty rząd
- l. ułamkowe, np. ćwierć kilo, pół bochenka, trzy czwarte szklanki, półtorej drogi,
- l. wielorakie, np. dwojakie rozumienie, trojakie sposoby, wielorakie rady
- l. wielokrotne, np. dwakroć, wielokroć, parokrotnie, trzykrotny mistrz
- l. mnożne, np. podwójny, potrójny, poczwórny
Podział drugi:
- l. określone - informują o dokładnej liczbie czegoś, np. jeden, dziewięcioro, trojako, czterykroć,
- l. nieokreślone - informują o liczbie czegoś
w przybliżeniu, np. parę, kilka, kilkanaście, wiele, kilkakroć, częstokroć, wielokorotnie.
Zaimki - wyrazy, które zastępują w tekście rzeczowniki, przymiotniki, liczebniki i przysłówki.
Dlatego ze względu na to, jaką cześć mowy zastępują, wyróżniamy:
- z. rzeczowne: ja, ona, ktoś, nikt
- z. przymiotne: taki, mój, wasz, który, jaki
- z. liczebne: tyle, ile
- z. przysłowne: tak, tam, tutaj, teraz, gdzie, skąd
Ze względu na znaczenie zaimka podział wygląda następująco:
- z. osobowe: ja, ty, on, ona, (...),
- z. wskazujące: ten, ta, to, tamten, ów, tyle
- z. dzierżawcze: mój, twój, swój, wasz, nasz, jej,
- z. pytające: kto, co, jaki, który, skąd, gdzie,
- z. przeczące: nic, nikt, nigdzie, nigdy, żaden,
- z. upowszechniające: każdy, wszelki, wszędzie,
- z. nieokreślone: ktos, coś, gdzieś, kiedyś, jakiś,
- z. zwrotne: zaimek się i formy jego odmiany: siebie, sobie, sobą
+ wyróżnia się też zaimki względne -
są to zaimki pytające, ale użyte nie jako pytanie, lecz do łączenia zdań składowych w zdaniu złożonym, np.
Wiedział, co robi.
Spotkał dziewczynę, którą już znał.
według kryterium fleksyjnego
N I E O D M I E N N E
Przysłówki - to najczęściej określenia czasowników lub przymiotników, np. wygląda - jak? - ładnie, miły - jak? - bardzo. Odpowiadają na pytania: jak, gdzie, kiedy,skąd, dokąd.
Ze względu na jedyną właściwość fleksyjną przysłówków wyróżnia się:
- przysłówki, które się stopniują(jedne w sposób prosty, np. ładnie - ładniej, mądrze - mądrzej, dobrze - lepiej; drugie w sposób złożony, czyli opisowy, np. nerwowo - bardziej nerwowo). Stopniowanie może być regularne: trudno - trudniej - najtrudniej lub nieregularne: źle - gorzej - najgorzej.
- przysłówki, które się nie stopniują, np. trochę, jutro, naprędce, nieco, wczoraj, dziś, wkrótce,
z wolna, niebawem, nawzajem, naprawdę
Wykrzykniki - samodzielne znaczeniowo; służą wyrażeniu uczuć (ach!, oj!, ojej!) lub zawołaniu kogoś, czegoś (hej!, halo!). Niektóre z nich są wyrazami dźwiękonaśladowczymi, np. puk!, bęc!
Pod względem fleksyjnym są nieodmienne,
pod względem składniowym stoją poza związkami wyrazowymi w zdaniu.
Spójniki - niesamodzielne znaczeniowo, spajają, czyli łaczą ze sobą części zdania pojedynczego lub zdania składowe. W zależności od tego, w jakie związki składniowe spójniki łączą wyrazy lub zdania, wyróżniamy spójniki współrzędne:
- łączne:
i, oraz, zarazem, też, także, jak również, ani, ni,
- przeciwstawne:
ale, lecz, a, jednak, natomiast, zaś,
- rozłączne: albo, lub, czy, bądź,
- wynikowe: więc, toteż, zatem, dlatego,
- włączne, inaczej synonimiczne: czyli, mianowicie.
Spójników w zdaniach podrzędnych nie dzieli się, ale można zwrócić uwagę na ich funkcje, np.
- f. przyczynowa: ponieważ, gdyż, bo,
- f. celowa: aby, by, żeby,
- f. czasowa: kiedy, gdy,
- f. warunkowa: jeśli, jeżeli, gdyby, jeśliby,
- f. przyzwalająca: choć, chociaż, choćby.
Pod względem fleksyjnym - nieodmienne, pod względem składniowym - ważna jest ich funkcja, jaką pełnią w zdaniu.
Przyimki - niesamodzielne znaczeniowo, wyrazy, które służą do określenia relacji między innymi wyrazami w zdaniu, najczęściej są to relacje związane z miejscem i czasem: nad, pod, do, od, na, z, za, w, o, ku, po.
Tym, co odróżnia przyimki od spójników, jest ich rekcja. Przyimki rządzą bowiem pewnym przypadkiem rzeczownika lub zaimka, np.
do + dopełniacz: idę do ciebie, do niego.
z + miejscownik: przyjaźnię się z Markiem / Agnieszką.
Pod względem fleksyjnym - nieodmienne, pod względem składniowym - stanowią całość ze słowem, z którym się łączą, tworząc wyrażenie przyimkowe.
Partykuły - niesamodzielne znaczeniowo, wyrazy, które nadają wypowiedzeniu lub pewnej jego części modalność, np.
- nadanie charakteru pytania - p. pytajna czy
- zaprzeczenie czemuś - p. przecząca nie
- nadanie wypowiedzi charakteru przypuszczenia-
p. przypuszczająca chyba, prawdopodobnie, -by
- nadanie wypowiedzi charakteru polecenia -
p. niech
- nadanie wypowiedzi charakteru wyrażenia woli nadawcy - p. oby
- wzmocnienie jakiejś wypowiedzi lub sensu wyrazu - p. -no, -że, np. chodźże tutaj !
- dodanie pewnego rodzaju odautorskiego komentarza do wypowiedzi, np. oczywiście, rzeczywiście, dopiero, nawet, może.
Pod względem fleksyjnym - nieodmienne, pod względem składniowym - w zdaniu stoją poza związkami składniowymi.
CZĘŚCI MOWY ODMIENNE
- test / wersja A;
(do pobrania w formacie Word)
CZĘŚCI MOWY NIEODMIENNE
- test / wersja A;
(do pobrania w formacie Word)
wykorzystałam:
Eligia i Jarosław Bańkowscy, Gramatyka języka polskiego w testach dla nauczycieli
i uczniów, Ośrodek Rozwoju Zdolności Dzieci i Młodzieży, Olecko 1999, s. 49 - 51
Zagadka
???
???Jakie to zwierzęta ?
Do wyboru mamy: OKAPI, KOALA, KARIBU, EMU, GNU, LORI
